-दिपेन्द्र पहारी, पर्यटन विज्ञ

हरेक वर्ष जब फेब्रुवरी चौध तारीख आउँछ, संसारभरि प्रेम दिवसका रूपमा मनाइने भ्यालेन्टाइन डेले मानिसका प्रेमिल मनमा विशेष तरंग ल्याउँछ । यो दिनको इतिहास रोमन सभ्यतासम्म पुग्छ, जहाँ सेन्ट भ्यालेन्टाइन नामका धर्मगुरुले प्रेमी जोडीहरूको विवाह गराइदिएको कारण मृत्युदण्ड स्वीकार गरे भन्ने किंवदन्ती छ । मृत्युभन्दा अघि उनले आफ्नी पे्रमीकालाई लेखेको पत्रमा “तिम्रो भ्यालेन्टाइन” भनेर हस्ताक्षर गरेका थिए, र त्यही शब्द आज विश्वभर प्रेमको प्रतीक बनेको छ । यसरी हेर्दा, भ्यालेन्टाइन डे केवल आधुनिक फेसन मात्र नभई, त्याग र साहसको कथा बोकेको दिन हो। प्रेमलाई सामाजिक मान्यता दिन र हृदयको आवाजलाई स्वीकार गर्न तयार भएको एउटा ऐतिहासिक क्षणको स्मरण पनि हो यो दिन ।
तर प्रेमको वास्तविक अर्थ के हो? के प्रेम केवल फूल, उपहार र तस्वीरमा सीमित छ ? वा त्यो जीवनका कठिन मोडहरूमा पनि अडिग रहने विश्वास हो ? यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्दा हामी नेपाली साहित्यको अमर कृति ‘मुना–मदन’ तिर पुग्छौँ । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले लेखेको यो काव्य प्रेमकथा र मानव जीवनको दार्शनिक व्याख्या हो । मदन धन कमाउन परदेश जान्छन्, मुना घरमै बसेर प्रतीक्षा गर्छिन्। मदन बिरामी पर्छन्, समाजले साथ छाड्छ, तर एक अपरिचित भोटेले उनलाई बचाउँछन् । घर फर्केर आउँदा मदनले बुझ्छन्–धनभन्दा ठूलो मानवीयता र प्रेम रहेछ। तर जब उनी घर आइपुग्छन्, मुना संसारबाट विदा भइसकेकी हुन्छिन् । प्रतीक्षाको त्यो पीडा र अधुरो पुनर्मिलनको कथा हरेक पाठकको मनमा गहिरो घाउझैँ बसेको छ । मुना–मदनको प्रेम भ्यालेन्टाइन डेले सिकाउने प्रेमभन्दा धेरै गहिरो छ। यहाँ न त चकलेट छ, न त रेस्टुरेन्टको उज्यालो । यहाँ छ त केवल विश्वास, त्याग र समयको कठोर परीक्षा । मुना प्रतीक्षाको प्रतीक हुन्, मदन संघर्षका । उनीहरूको कथा पढ्दा लाग्छ, प्रेम भनेको सँगै बिताएको क्षण मात्र होइन, टाढा हुँदा पनि नटुट्ने विश्वास हो । भ्यालेन्टाइन डेले प्रेम व्यक्त गर्न सिकाउँछ भने मुना–मदनले प्रेम जोगाउन सिकाउँछ । यसरी हेर्दा, यी दुई कथाहरू फरक समय र परिवेशका भए पनि प्रेमको सार एउटै छ—मानव हृदयको गहिराइ । दार्शनिक दृष्टिले जीवन नदीझैँ बगिरहन्छ । कहिले शान्त, कहिले वेगवान । प्रेम त्यो किनारा हो, जसले जीवनलाई दिशा दिन्छ । समय सधैँ हाम्रो पक्षमा हुँदैन, तर प्रेमले समयलाई अर्थ दिन्छ । मुना–मदनको कथा पढ्दा बुझिन्छ—मान्छे ठूलो धनले होइन, ठूलो दिलले हुन्छ। यही वाक्य आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ । भ्या

लेन्टाइन डे मनाउँदा यदि हामीले प्रेमको दार्शनिक गहिराइलाई सम्झियौँ भने, त्यो केवल बाहिरी प्रदर्शनमा सीमित रहने छैन, आत्मिक अनुभूति बन्नेछ । नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा भ्यालेन्टाइन डे विशेष गरी युवा पुस्तामाझ लोकप्रिय बनेको छ। काठमाडौँ, पोखरा, चितवन जस्ता सहरहरूमा रेस्टुरेन्ट, क्याफे र होटलहरूले विशेष कार्यक्रम आयोजना गर्छन् ।
गुलाबको फूल, शुभकामना कार्ड, सामाजिक सञ्जालमा प्रेमका अभिव्यक्ति—यी सबै अहिले सामान्य दृश्य बनेका छन् । कतिपयले यसलाई पाश्चात्य संस्कृतिको प्रभाव भनेर आलोचना गरे पनि प्रेम कुनै देश वा संस्कृतिमा सीमित हुँदैन । हाम्रो समाजमा पनि राधा–कृष्णका कथा, सावित्री–सत्यवानको प्रेम, प्रेमकै विविध रूप हुन् । त्यसैले भ्यालेन्टाइन डे विदेशी होइन, प्रेमको विश्वव्यापी भाषा मात्र हो ।
अब प्रश्न उठ्छ—नेपालको पर्यटन राजधानी पोखरालाई कसरी प्रेमको गन्तव्य बनाउन सकिन्छ ? पोखरा प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण शहर हो । फेवा तालको किनारमा डुंगा सयर गर्दै सूर्यास्त हेर्नु, सराङकोटबाट हिमालमाथि उदाउँदो घामसँगै नयाँ जीवनको कल्पना गर्नु, विश्व शान्ति स्तूपमा उभिएर शान्त वातावरणमा भविष्यका सपना साटासाट गर्नु–यी सबै प्रेमका जीवित अनुभव हुन् । यहाँको हावा नै रोमान्टिक छ, यहाँको पानी नै आत्मीय छ। यदि मुना–मदन प्रतीक्षाको कथा हो भने, पोखरा पुनर्मिलनको स्थल बन्न सक्छ । पोखरालाई “प्रेम गन्तव्य”का रूपमा विकास गर्न सकिने सम्भावना धेरै छन् ।
भ्यालेन्टाइन सप्ताहमा मुना–मदनको काव्य वाचन, नाट्य प्रस्तुति र सांगीतिक साँझ आयोजना गर्न सकिन्छ । फेवा ताल किनारमा प्रेम कविता प्रतियोगिता, खुला मञ्चमा प्रेमपत्र लेखन कार्यक्रम, स्थानीय कलाकारहरूको प्रेमगीत प्रस्तुति–यी सबैले पर्यटनलाई नयाँ आयाम दिन सक्छन् । होटल र रेस्टुरेन्टहरूले विशेष “पोखरामा प्रेम” प्याकेज ल्याउन सक्छन् । सराङकोटमा सूर्योदयसँगै जोडीहरूका लागि विशेष हाइकिङ कार्यक्रम, डुंगा सयरसँगै सांस्कृतिक प्रस्तुति–यी गतिविधिहरूले आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटन दुवैलाई आकर्षित गर्न सक्छन् । यसरी हेर्दा, भ्यालेन्टाइन डे, मुना–मदन र पोख

रा एक त्रिकोणका तीन कोणजस्ता देखिन्छन्। भ्यालेन्टाइन डेले प्रेमलाई उत्सव बनाउँछ, मुना–मदनले प्रेमलाई मूल्य र दर्शन दिन्छ, र पोखराले प्रेमलाई अनुभवमा रूपान्तरण गर्छ। यदि हामीले यी तीन तत्वलाई सन्तुलित रूपमा

जोड्न सक्यौँ भने, प्रेम केवल व्यक्तिगत अनुभूति मात्र होइन, सांस्कृतिक र आर्थिक सम्भावना पनि बन्न सक्छ । पर्यटन प्रवद्र्धनका लागि प्रेमजस्तो सार्वभौमिक भावनालाई केन्द्रमा राख्नु सशक्त रणनीति हुन सक्छ ।

अन्ततः, जीवन सधैँ भव्य हुँदैन। कहिलेकाहीँ साधारण चियाको कपमा पनि प्रेम भेटिन्छ । फेवा तालको छेउमा बसेर हल्का हावासँगै भविष्यका सपना देख्नु, सराङकोटको उकालो चढ्दै हात समातेर अघि बढ्नु–यी साना क्षणहरू नै जीवनका ठूला अर्थ हुन् । मुना–मदनले सिकाएको मानवताको पाठ, भ्यालेन्टाइन डेले स्मरण गराएको प्रेमको साहस, र पोखराले दिएको प्राकृतिक अनुभूति–यी सबै मिलेर जीवनलाई पूर्ण बनाउँछन् ।
यदि प्रेमलाई केवल एक दिनमा सीमित नगरी जीवनभरको आचरण बनाइयो भने, हरेक दिन भ्यालेन्टाइन हुनेछ । यदि मुना–मदनको त्यागलाई सम्झेर प्रेम गरियो भने, त्यो सम्बन्ध समयको परीक्षामा पनि अडिग रहनेछ । र यदि पोखराको सुन्दरता बीच प्रेमको उत्सव मनाइयो भने, त्यो केवल व्यक्तिगत क्षण होइन, राष्ट्रिय पर्यटनको नयाँ सम्भावना बन्न सक्छ । यही त्रिकोणीय सम्बन्धले भविष्यमा पोखरालाई प्रेमको राजधानीका रूपमा चिनाउने सपना देख्न सकिन्छ–जहाँ प्रेम, साहित्य र पर्यटन एकै सूत्रमा गाँसिएका हुनेछन् । ह्याप्पी भ्यालेन्टाइन !